تاريخى ، ادبيّات ، فرهنگ و رجال اين شهر ، رونق فراوان يافت ، و صدها اثر قابل توجّه تدوين و منتشر شد . در اين مجال به معرفى مهمترين اين آثار مىپردازيم : 1 . نصف جهان فى تعريف الاصفهان ، تأليف محمّد مهدى ارباب اصفهانى ، در فصول مختلف كتاب ، جغرافيا ، محصولات كشاورزى ، تاريخ ، آثار تاريخى و مختصرى از آداب و رسوم مردم اصفهان معرّفى مىشود . اين كتاب ، تاكنون چندين بار به چاپ رسيده است . 2 . جغرافياى اصفهان ، تأليف ميرزا حسين تحويلدار اصفهانى ، كتابى منحصر به فرد و مفيد در مردم‌شناسى و تاريخ و فرهنگ اصفهان به شمار مىآيد ، و اطّلاعات ارزنده‌اى دربارهء آثار تاريخى ، و اصناف و مشاغل مردم و شرح حال اجمالى و يا فهرست اسامى شعراء ، حكماء ، فقهاء ، هنرمندان ، كارگزاران و ارباب قلم دستگاه حكومتى اصفهان به دست مىدهد . از جمله بدائع و نوادر كتاب ، اشاره به ده‌ها شغل و پيشهء قديمى در اصفهان است كه بسيارى از آن‌ها در يك‌صدسالهء اخير از بين رفته‌اند ، و يا در حال انقراض‌اند . اين كتاب ، در تهران به چاپ رسيده است . 3 . تذكرة القبور ، تأليف آيه الله آخوند ملّا عبد الكريم گزى ، اثرى ارزنده است در باب معرّفى مقابر و گورستان‌هاى اصفهان و شرح حال دانشمندان ، شعراء و حكماى مدفون در آن . اين كتاب ، يك‌بار در زمان حيات مؤلّف به چاپ رسيده ، و پس از وفات ايشان ، بارها تجديد چاپ شده است . 4 . تاريخ اصفهان ، تأليف سيّد محمّد على مباركه‌اى متخلّص به « صفايى » ( م 1365 ق ) ، اين كتاب به چاپ نرسيده ؛ ولى مطالبى از آن در سالنامهء فرهنگ لنجان نقل شده است . 5 . تاريخ اصفهان ، تأليف ميرزا حسن خان جابرى انصارى ، در اين كتاب ، طىّ فصول مختلف ، به معرّفى جغرافيا ، تاريخ و ابنيهء تاريخى پرداخته شده است . كتاب ، ابتدا در سه جلد انتشار يافت . سپس به اهتمام آقاى جمشيد مظاهرى تصحيح شد ، و با اضافات و توضيحات سودمند فراوان ، در يك جلد مفصّل به چاپ رسيد . مرحوم جابرى انصارى تأليفات ديگرى دربارهء اصفهان داشته ، كه به چاپ رسيده است ؛ از جمله آگهى شهان از كار جهان و تاريخ اصفهان و رى ، اين دو اثر اخير ، حاوى